مدیریت دانش
مقدمه انسان تاکنون دو دوره اقتصادی رو پشت سر گذاشته است .زمانی اقتصاد بشری مبتنی بر کشاورزی بود پس از ان با ابزار گرایی و آشنایی با اعجازی که علوم مکانیک وسپس برق ایجاد کرد دوره اقتصاد صنعتی پایه گذاری شد.در این دوره ها زمین و کار به عنوان اصلی ترین عناصرو سرمایه ادمی تلقی میشوند .اما در عصری که در ان زندگی می کنیم ،بدون تردیددر هیچ کدام از دو عصر کشاورزی و صنعتی نمی گنجد.در عصر کنونی که به اطاعات و دانش مرسوم شده است ،مزیت اصلی در سرمایه دانشی نهفته است .هم اکنون بزرگترین شرکتهای دنیا،برتری اصلی خود را نه در دارایهای انباشته ناشی از کارخانجات وحتی بازار بزرگ،بلکه در دانشی که در جریان فرایندهای خود کسب کرده اند،می دانند.اقتصاد امروزچنان بر پایه دانش شکل گرفته که از ان به عنوان اقتصاد دانش محور یاد می شود.مساله وقتی روشن میشود که بدانیم در جهان امروز،در برخی از دانش های پایه درهرپنج ونیم سال دانشی جدید در برابر دانش کهنه ظهور پیدا می کند ودر هر روزسه فرمول شیمی ایجاد میشود تمامی این مسائل و وضوح تغیرات ایجاد شده در روند اقتصاد جهانی و توجه صنایع و شرکتهای پیش رو به حفظ موقعیت خود در بازارجهانی ،باعث خلق مفهوم و دانشی جدید تحت عنوان مدیریت دانش گردیده است .مدیریت دانش علم ماندن و پیشرفت کردن در عصر جدید است و مسلح نشدن به ان به مثابه عدم استفاده از ماشین الات کشاورزی و استفاده از گاو اهن در قرن بیستم است .سازمان ها برای حضور مداوم و قدرتمند در محیط رقابتی کنونی ،کسب مزیتهای رقابتی ،ادامه بقا مقابله با رقبا،تطبیق خود با شرایط محیطی پر تلاطم و لزوم مجهز شدن به ابزارهای مدیریت نوین بایستی به مدیریت دانش تجهیز شوند واین امر اجتناب ناپذیر است،چرا که فرانسیس بیکن از دانش به عنوان قدرت یاد کرده است و به گفته پیتر دراکر،راز موفقیت سازمنها در قرن بیست و یکم همان مدیریت دانش است(حسن زاده،1386،12)
یک-الف )اغاز مدیریت دانش:
کارل اریک سیوبی ،حسابدارسوئدی در دهه نودمیلادی زمانی که مشغول ارزیابی ترازنامه های چند شرکت بزرگ سوئدی بود متوجه نکته جالبی شد،بسیاری از شرکتها پس از انجام عملیات طولانی حسابداری ارزش در حدوود چن کرون سوئد وحتی یک کرون نشان میدادند.حال انکه قیمت واقعی این شرکتها که سهامداران حاضر به فروش ان بودند،بسیار بیشتر از قیمتهای بود که سرمایه حسابداری نشان میداد سیوبی پس از برسیهای مختلف متوجه گردید که بخش اعظم از این اختلاف (اختلاف بین ارزش شرکتها در بازار سهام و قیمت داراییهای مشهود این سازمانها)به ٌسرمایه های دانش ٌدرون سازمانها بر میگردد و برخاسته از توان دانش این سازمان در حل مسائل تخصصی شان است ،اما نکته جالب وارد نشدن این داراییها در ترازنامه حسابداری بود،چرا که اساسا چیزی تحت عنوان مفهوم سرمایه های ناملموس ،وجود نداشت .فعالیتهای سیوبی وپس از ان بک من ،نوناکا،ویگ ،باعث گردید توجه صنعت گران و عالمان علوم صنعتی به سرمایه بسی عظیم ،یعنی سرمایه ای که با وجود تولید اکثریت ارزش افزوده کالا کمتر مورد مدیریت و ساماندهی و برنامه ریزی افزایشی قرار می گرفت،جلب شد(شرکت مشاوران توسعه اینده،1385،2)
یک- ب)دانش،پنهان اما تعیین کننده :
از آغاز خلقت، همواره انسان با موضوع دانش همراه بوده است و دانش،نقش اساسی در زندگی او داشته است ،اما به گفته نیکو استر ،هنوز دانش ما راجع به دانش ،بسیار اندک است.تعاریف بسیارمتعددی راجع به دانش وجود دارد بگونه ای که به تعبیر داریوش مهجوبی،ما به تعداد انسانهای که خود را صاحب دانش می دانند ،تعریف از دانش در اختیار داریم (بیگ زاد،بهبودی گل خطمی،1389،138).برخی دانش را صرفا اطلاعات می دانند.در نظر این افراد دانش،ارزیابی ما از دنیای واقعی است .مثلا سرمایه شرکت رقیب چقدر است .برخی دیگر ،دانش را تنها محدود به مهارتها وتخصص های کابردی می دانند،در نظر اینها مهارت تراشکاری یک استاد تراشکار و یا مهارت تدریس یک استاد دانشگا، مصادیق واقعی دانش هستند .اما واقع امر این است که همه این موارد مصادیقی از دانش هستند.بطورخلاصه ،هرگونه اطلاعات پردازش شده ای که در جهت تحقق اهداف سازمانها ،مفید باشند ،به نوعی دانش است .برخی متخصصین دانش را به چهار دسته تقسیم می کنند.دانش چه چیزی ،دانش چرایی ، دانش چگونگی ،دانش چه کسی، مثلا در خصوص موضوعی مثل زلزله ،دانش چه چیزی ،شامل این می شود که بدانیم زلزله در چه محل های و با چه قدرتی رخ داده است .دانش چرایی، علت فیزیکی این راخداد را ارائه می دهد. دانش چگونگی ،به این سوال پاسخ می دهد که برای جلوگیری از زلزله چیکار باید کرد . دانش چه کسی ، به این سوال پاسخ می دهد که متخصصین ،مهارت پیش بینی زلزله را دارند،یا اینکه چه کسانی می توانند در کاهش تلفات زلزله به ما کمک کنند(شرکت مشاوران توسعه اینده،1385،3).ناومن الگوی دانش را ارایه داده است .دراین الگودانش در چهار زمینه سازماندهی می شود:الف)خلق دانش :رفتارهای مربوط به ورود دانش جدید به سیستم انسانی یا اجتماعی است که دامنه وسیعی را در بر دارد، نظیر کشف ،کسب،فراخوانی و توسعه که پیوندی نزدیک با رفتاری که نواوری خوانده میشود ،دارد.ب )حفظ دانش :تمامی فعالیتهای است که منجر به بقا و نگهداری دانش بعد از ورود ان به سیستم میشود.فعالیت حفظ، شامل رفتارهای متنوعی است ،مانند فعالیتهای مربوط به اعتبار دانش،به روز کردن ان و غیره ج )انتقال دانش :شامل رفتارهای بسیار متنوعی است ،مانند ارتباط، ترجمه ، تفسیر ، پالایش و ارایه ای دانش د) کاربرد دانش :استفاده از دانش موجود برای تصمیم گیریها،عملکردها و رسیدن به هدفها است (بیگ زاد،بهبودی گل خطمی،1389،138).از منظر دیگر ،دانش را می توان بر روی یک طیف ترسیم کرد.یک سر این طیف ،دانشی است که براحتی میتوان در قالب نوشته ها ،فیلم صوت ،عکس،تصویر وحتی کلام ، منتقل کرد در حقیقت این دانش را دانش اشکار یا دانش کد شده می نامنند.در سر دیگر این طیف انواعی از از دانش مانند مهارت ،بصیرت ،تجربه ، بینش و شهود را داریم که براحتی قابل کد کردن نیستن.انتقال این نوع دانش بیشتر به این صورت انجام میشود که ادمهای را که این دانش را دارند،از جای به جای دیگر منقل کنیم . این دانش را عمدتا دانش ضمنی می نامند.دانش بدون انسان،معنای ندارد.انسان ،بازیگر اصلی در خلق ،ذخیره سازی ،انتشار و بکارگیری دانش است . دانش در تاروپود سازمان شما،در فرهنگ سازمان شما ،در قوانین ودستورالعملهای کاری شما ودر سیستم ها وتکنولوژیهای بکار رفته در سازمان شما نهفته است .دانش نه فقط در افراد مجزا بلکه در گروهای انسانی ،در اجتماعات و بالا خره در رابطه بین سازمانها نهفته است . اینکه شرکت فورد بعنوان یک غول اتومبیل سازی ،می تواند با انبوهی از شرکتهای قطعه ساز ،بهترین رابطه تجاری را برقرار کند ،نشان دهنده حجم بالای از دانش است که در روابط بین این سازمانها ،تجلی پیدا کرده است (شرکت مشاوران توسعه اینده،1385،3).مک دورموت شش خصیصه برا دانش بر می شمرد که این خصایص دانش را از اطلاعات متمایز می سازدکه شامل موارد ذیل میباشد الف) دانش یک عملکردانسانی است. ب)دانش حاصل تفکر است .ج.دانش در لحظه حاضر خلق میشود.خ)دانش متعلق به جوامع است. د)دانش از طریق جوامع و به طرق مختلف در جریان است. و)دانش جدید در مرز دانش قدیم انجام میشود.وتیلی خصوصیات دانش را این چنین بیان میکند.الف)دانش به وسیله انسانها خلق میشود. ب )انگیزه ها ونیازهای انسانی به طور طبیعی تمایل به خلق دانش دارند.ج )هر انسانی یک کارگر دانشی است .د)افراد در صورت وجود شرایط مناسب ،مایل به انتشار دانش خود هستند.و)دانش بر خلاف اطلاعات منجر به شکل گیری اعتقادات و تعهدات میشود.(بیگ زاد،بهبودی گل خطمی،1389،140) یک- ج)مدیریت دانش،مدیریت سرمایه پنهان شما:
بر اساس دغدغه های ذکر شده ایجاد فرایندی که مدیریت دانش را انجام دهد،ضروری است .هم اکنون مدیریت دانش،با توجه به احساس نیاز صنعت ونیز توجه خاص ان به دانش،به صورت یک علم وسیع که در دانشکده های علوم صنایع ،کامپیوتر،مدیریت و اقتصاد جهان تدریس می شود، درامده است .خوشبختانه این علم بسیار جوان است و ورود شرکتهای ایرانی به این عرصه می تواند باعث رشد وسیع و تبدیل شدن انها به شرکتهای دانش محور شوندمدیریت دانش ،نگرشی است که می تواند از سوی مدیریت فعلی سازمان با کمی انعطاف پیاده سازی شود . ورقابت پذیری در اینده، پیشرو بودن در محصول وخدمات جدید ،فتح بازارهای جدید ،خلق بازارهای نو و از دست ندادن سرمایه های دانش را به ارمغان بیاورد.از نظر کانترمدیریت دانش ،فرایند سیستماتیک و سازمانی برا کسب ،سازماندهی و انتقال دانش صریح و تلویحی کارکنان است .(بیک زاد،بهبودی گل ختمی ،1389،140).با این هدف که دیگران از دانش برای اثر بخشی وبهروری استفاده کنند. درتعریف دیگر مدیریت دانش ،فرایندی است که به سازمانها یاری می کند اطلاعات مهم را بیابند،گزینش سازماندهی و منتشر کنندو تخصصی است که برای فعالیتهای چون حل مشکلات ،اموختن پویا ،برنامه ریزی راهبردی و تصمیم گیری ضروری است(بیک زاد،بهبودی گل خطمی ،1389،140).شناخت مدیریت دانش به عنوان یک روح حاکم بر اعمال سازمان ،برای پیاده سازی ان ضروری است در این نوشتار سعی می کنیم ،مدیریت دانش را نه لزوما به صورت اکادمیک بلکه بر اساس نشان دادن نتایج وراهکارهای ملموس ان بشنایسم . مدیریت دانش نیز چیزی نیست جز مدیریت این سرمایه از ابتدا تا انتهای دوره حیات ان .به تعبیر واضح تر ،مدیریت دانش شامل خلق دانش ،کسب دانش ، ذخیره سازی دانش ،انتشار و به اشتراک گذاری دانش و بلاخره بکارگیری دانش است .سازمان شما باید به خوبی بتواند دانش مورد نیاز خود را شناسایی کند ، در صورت لزوم ان را خلق کند ، یا اینکه از منابع دانش خارج از سازمان کسب کند . دانش خلق شده یا کسب شده باید به نیازهای شما تطبیق داده شود و به تعبیری اماده شود و به صورت مناسب ذخیره شود تا در زمان و مکان و شرایط مورد نیاز ، مورد استفاده قرار گیرد ، در این بین ، دانش نباید به صورت اب راکد ، در جای محبوس شود ، دانش بایستی مانند یک چشمه جوشان در سازمان شما (در هر جایی که نیاز است و در هر زمان که نیاز است ) جریان داشته باشد و همه کسانی که تشنه ان هستند را سیراب کند . نکته قابل ذکر این است که دانش ، ممکن است که تاریخ مصرفش گذشته باشد . در چنین حالتی لازم است که این دانش را فراموش کرد تا دستو پاگیر نباشد. سازمانی که بخوبی این فرایند (خلق ،کسب ، ذخیره سازی ، به اشتراک گذاری و استفاده ) را مدیریت کند ، سازمان دانشی یا دانش محور است . در چنین سازمانی ،ارزش پرسنل سازمان دیگر به قدرت بدنی یا حتی نظم و انظباط کاری نیست ، بلکه به توانایی انها در انجام فعالیتهای دانش است . به این نوع پرسنل عنوان کلی دانش ور یا دانشکار اطلاق می شود(شرکت مشاوران توسعه اینده،1385،12).هاینس ،میری دانش را فرایندی می داند که مبتنی بر چهار رکن است که شامل موارد ذیل می شود:الف) محتوا. که به نوع دانش (اشکار یا نهفته بودن ) مربوط میشود ب)مهارت ، دستیابی به مهارتهای جهت استخراج دانش ج )فرهنگ ، فرهنگ سازمانها باید مشوق توزیع دانش و اطلاعات باشد د) سازماندهی ،سازماندهی دانش موجود . دانپورت و پروساک اعتقاد دارند که مدیریت دانش شامل کلیه فعالیتهای است که برای در دسترس قرار دادن دانش ، به نحوی که دانش درست در اختیار افرادمناسب قرار گیرد ، ضروری هستند تعریف اسوان از مدیریت دانش یکی از بهترین تعاریف قلمداد می شود . مدیریت دانش ، هر گونه فرایند یا عمل تولید ، کسب ، تسخیر ، ترویج و جامعه پذیره و کاربرد ان است ، در هر جای که دانش استقرار یابد ، یادگیری و عملکرد سازمان را افزایش می دهد(بیک زاد،بهبودی گل خطمی،1389، 141). با توجه به تعاریفی که از مدیریت دانش شد می توان گفت که مدیریت دانش شامل مواردزیرمیباشد: کشف دانش: فرایندهای که دانش مورد نیاز شما راپیدا کند و مهم تر از آن در جهت نمایان ساختن نیاز شما به دانش خاص ،نیاز افرینی کند ،کشف دانش محسوب میشود.شناسای منابع دانش درون و برون سازمان در این حوزه بسیارمهم است .خلق دانش:فرایندی است که طی ان دانش مورد نیاز شما در داخل سازمان شما خلق می شودبه عنوان مثال ، روش جدیدی از پاسخگوی به نیاز مشتریان ،می تواند دانشی باشد که در بخش بازاریابی وفروش شما توسط پرسنل پشتیبانی کشف شده باشد.کسب دانش:فرایندی که طی ان دانش مورد نیاز،در اختیار سازمان قرار می گیرد ،مثلا سازمانی که اقدام به استخدام چند فرد ماهر در زمینه طراحی محصول مینماید در حقیقت دانش این افراد را کسب کرده است .نگهداری دانش :این که چه دانشی و در کجا و تا کی باقی بماند واین نگهداری چگونه باشد که قابلیت بازاریابی حداکثری فراهم شود ،فرایندهای نگهداری را شامل میشود . سازمان شما می تواند دانش را در ارشیو نقشه ها ، دستورالعملها ، روشها و حتی کتابخانه تخصصی سازمان شما نگهداری کند .تسهیم و تبادل دانش :دانش بایستی در سازمان شما به راحتی تبادل شود . مساله وقتی پیچیده میشود که بخش عمدهای از دانش سازمانی شما در اذهان نخبگان است و استخراج ان روش خاص خود را می طلبد . به اشتراک گذاری دانش ممکن است از طریق جلسات بحث گروهی ، سوال و جواب با نجبگان و یا حتی ارسال یک ایمیل به اعضای سازمان باشد.بکارگیری و توسعه دانش :فرایندهای که دانش گرفته شده از دیگران را با توجه به سایر امکانات دانشی خود توسعه می دهد و نیز امکان بکار گیری دانش در ساحت های مختلف کاری شما را براورده می سازد. دانش بکار گرفته شده ، بایستی اثر خود را در افزایش اثربخشی یا افزایش بهره وری سازمان شما نشان دهد.ارزیابی دانش :در پایان هر سیکل دانشی ، بایستی دانش به دست امده به لحاظ میزان رشدی که در سازمان ایجاد نموده ، ارزیابی شود . ارزیابی دانش فرایندهای گوناگونی دارد که هریک با توجه به نوع اهداف سازمان ، تحلیل هزینه ها و درامدها و نتایج کیفی و کمی می پردازد .
دو،الف )مدیریت دانش در سازمان :
سازمان مبتنی بر دانش ، تفاوتهای با سازمانهای نسل های پیش از خود دارد . این نوع سازمان به لحاظ نوع ساختار به گونه ای طراحی شده که تولید دانش مطلوب ، دسترسی ، تسهیم و بکارگیری انرا حداکثر مینماید همجین در چنین سازمانهای علاوه بر شکل گیری " فرهنگ دانشی" واحدها و فرایندهای دانش پرور ، تسهیل کننده ، روابط دانش ، و افزایش دهنده دانش، شکل میگیرد.پیاده سازی مدیریت دانش در سطح سازمان اگر چه ممکن است هزینه بر باشد اما در عوض سرمایه ای دانشی و متعاقب ان سایر سرمایه ها را بخصوص در مراحل ابتدایی به سرعت افزایش می دهد. در ادامه برخی از راهکارها و روش پیاده سازی مدیریت دانش در سازمان ذکر می گردد.
الف )تدوین برنامه های استراتژیک بر مبنای دانش :
بسیاری از سازمانها برای تعین هدف و دستیابی به ان از برنامه ای استراتزیک سود می برند توجه به مدیریت دانش در تدوین برنامه ای استراتژیک و چشم انداز ، باعث قرار گرفتن بندهای بسیار کلیدی در اهداف سازمان میشود . که گاهی پیروزیهای اینده شرکت را رقم می زنند . و نیز عدم توجه به ان در بازار رقابتی و دانشی امروز ، باعث شکستهای جبران ناپذیر می گردد.روش تدوین برنامه ای استراتژیک بر مبنای دانش ، همانند روش مرسوم در برنامه ریزی ، اما با لحاظ کردن توجه به سرمایه های دانشی و فکری و اینده نگریهای تکنولوژی و دانشی می باشد . این کار بوسیله حضور تیم دانش در این برنامه ریزیها ممکن می گردد.(شرکت مشاوران توسعه اینده ،1385،16).
ب )شکل گیری گروهای دانشی :
گروهای دانش در سازمان ما مهمترین مجریان مدیریت دانش در سازمان هستند .تیمهای دانشی ،قراراست که به خلق ،کسب ،ذخیرهسازی ،انتشار و به کارگیری دانش در سازمان کمک کنند. این گروها در حقیقت خط شکن هستند که در سازمان ،قدم به قدم مدیریت دانش را توسعه می دهند به طور کلی تیم های دانشی در سطوح مختلف سازمان تشکیل می شوند . در سطح مدیریت عالی ،مدیران با حفظ سمت های خود ،اعضای تیم دانش عالی سازمان را تشکیل میدهند .این افراد تدوین استراتژی دانشی سازمان را با همکاری دیگر تیم ها در سطوح بعدی بر عهده دارند تیم های مدیریت دانش سطوح پایین تر سازمان ،معمولا ترکیبی از خبران امور کاری سازمان به همراه ماوران خرجی خواهند بود . همه تیم ها به صورتی هماهنگ دستبابی به اهداف دانشی و رقابتی سازمان را پیگیری می کنند طراحی این بر نامه هی دانشی در سازمان به عهده این گروهها می باشد
ج-نظام پاداشدهی و دستمزد مبتنی بر دانش :
بخشی از نظامها جبران دستمز می تواند بر اساس دانش ومیزان تولید ،توسعه یا تسهیم و تبادل ان شکل بگیرد . سازمان های دانش محور با ایجاد رویه و چک لیستهای برای سنجش مقادیر مذکور برای هریک از کارکنان ،از اهرم انگیزشی برای پیاده سازی مدیریت دانش استفاده می نمایند مدلهای مختلف مورد استفاده برای انجام این کاربه نوع فعالیت سازمان وابسته است به عنوان مثال ، در برنامه توسعه سازان ملل هر کدام از پرسنل ، بر اساس میزان تلاشی که در به اشتراک گذاری دانش خود با همکارانش دارد پاداش می گیرد (شرکت مشاوران توسعه اینده1385،17 )
د)-سیستم های ارزیابی دانش سازمان :
هر یک از این سیستم های ارزیابی با مطرح کردن معیارهای سنجش سازمان و با استفاده از اطلاعات به دست امده از فعالیت سالانه سازمان سطح سازمانی را در مساله مورد نظر سنجیده وبرای اصلاح ان پیشنهاداتی را ارائه می دهند . شکل گیری ترازنامه منابع انسانی ،ترازنامه سرمایه فکری ،مقیاسهای اندازگیری نقش دانش در ارزش افزوده ، سیستم های دینامیک ارزیابی دانش باعث میشود که مدیران سازمان قابلیت مقایسه خود را به جهت سرمایه های فکری و دانش ،یادگیری سازمان ،پیدا کرده و رشد سازمان خود را دراین سرمایه های تعیین کننده ارزیابی نموده و بهبود بخشند.
دو،ب )مدیریت دانش در اینه فناوری :
فناوری اطلاعات در سالهای اخیر پیشرفتهای قابل توجه هی نموده است . شکل گیری سیستم های مدیریت اطلاعات ،سیستم های پشتیبانی تصمیم گیری و سیستمهای بهرمند از قابلیت هوش مصنوعی باعث تسریع ،تدقیق ، و بهینه سازی بسیاری از فرایندهای کاری در سازمانها شده است مدیریت دانش نیز از تکنولوژی اطلاعات به عنوان یک ابزار نیرومند در جهت بهبود فرایندهای خود ،استفاده می کند . در ادامه مجموعه ای از سیستم های اطلاعاتی که در پیاده سازی مدیریت دانش نقش بسزای را ایفا می کنند معرفی میشود . اگر چه این سیستم ها هزینه بر هستند اما تاثیرات انها و افزایش سرعت و دارایی های دانشی سازمان در اثر پیاده سازی ان ،استفاده از انهارا مقرون به صرفه و فراگیر نموده است .
الف )پیادسازی صحیح سیستم های اطلاعاتی :
دربسیاری از سازمانها ،سیستمهای اطلاعاتی بدون هدفگذاری دقیق و صرفا بر اساس یک احساس نیاز مبهم صورت گرفته است . درنتیجه حداکثر سازی اثربخشی سیستم های اطلاعاتی در این سازمانها مقدور نیست . مدیریت دانش با استفاده از مدلهای تخصیص هزینه بر اساس برنامه های استراتژیک دانشی و نیز اثر گذاری هر کدام از متدها و سیستمهای اطلاعاتی بهترین نحوه هزینه و سوددهی را تعریف می نماید .
ب)سیستم های ذخیره سازی دانشهای تولید شده در گذشته: بسیاری از سازمانهابا این مشل مواجه اند که مقدار قابل توجهی از دانش انها در ذهن کارکنان می باشد این دانش ها با استخدام پرسنل و طی سالها سرمایگذاری شرکت بوجود می اید . و با رفتن او (بصورت بازنشتگی ،فوت ،اخراج و غیره )نیز از کف می رود همچنین پروژههای پیاده سازی شده در شرکت ها ،همراه تجارب گرانبهایی برای سازمان در حل مسائل به ارمغان می اورد .که این تجارت با صرف هزینه های گزاف بدست می اید . اما به دلل عدم وجود سیستمی برای ضبط و بازیابی ساده ،پس از متی سازمان مجبور به کسب مجدد ان دانش (بصورتهای گوناگون مثل استخدام کارشناسان خبره ،گرفتن مشاوره از سازمانهای مشاور ، صرف زمان کارشناسان به حل مجدد مسائله و غیره ) می شود .مدیریت دانش سیستم های گوناگون کامپیوتری را برای استخراج دانش از ذهن کارشناسان و خبرگان ایجاد انگیزه برای ارایه دانش خود ، ضبط و بازیابی سریع و اسان نتایج پروژهها ،ضبط و بازیابی درسهای اموخته شده در پروژ ه ها و سنجش میزان بکارگیری دانش پایگاه دانش در سازمان ، بکار می گیرد این سیستم ها به صورت نرم افزارهای تحت شبکه سازماندهی میشود .
ج)سیستم تبادل اطلاعات و گروهای مجازی :
از معضلات شرکتهای بزرگ با تعداد زیادی خبره در مناطق جعرافیای مختلف ،چگونگی طراحی تماسهای موثر و کارامد بین این نیروها در پروژها و فرایندهای کاری است . درگاهها و گروهای مجازی نیز به همین منظور طراحی و پیاده سازی می شود .
د)سیستم نقشه دانش :کدام یک از پرسنل ،در کجا ، چه تخصصی ،در چه حدی دارد و تا چه مقدار امکان همکاری در یک مورد خاصی را دارد ؟. این سوالی است که همواره در بسیاری از سازمانها به کرات پرسیده می شود و در بسیاری از اوقات در اثر نبودن سیستمی که پاسخ این سوال ر به دقت بدهد ، شکل گیری تیم های با توان پایین و یا استخدام غیر ضروری نیرو های خبره جدید رخ می دهد . نقشه های دانش با شکل دهی بانک های اطلاعاتی دانشی پرسنل و سنجش سطح دانش انها در زمینه های مختلف و میزان اوقات قابل تخصیص ایشان ، سازمان را در شکل دهی کاملترین تیم ممکن برای پروژه یا حل مساله خاص یاری می دهد دو،ج )مدیریت دانش در منابع انسانی :
منابع انسانی ارزشمندترین منابع از دیدگاه مدیریت دانش محسوب می شوند . خبرگان و کارشناسان سازمان همچون پایگاهی از دانش طی سالها ،تجارب ،روندها ، راحل ها ، ابتکارات و غیره را به صورت دانش پنهانی یا ضمنی در ذهن خود جمع اوری می نمایند .سازمانهای غیر دانش محور از این منابع ارزشمند تنها در زمان حوادث استفاده کرده و هیچ برنامه ای برای مدیریت این منابع ندارند . در صورتی که سازمانهای دانش محور تمام تلاشها خود را جهت افزایش این سرمایه ، استخراج و نگهداری ان و حداکثر سازی تبادل بین انها مصروف می دارند .در ادامه برخی از متدهای پیادسازی مدیریت دانش برای مدیریت منابع انسانی دانشکار ذکر می گردد.
الف )ایجاد فرهنگ سازمانی مدیریت دانش :
فرهنگ (دانش قدرت است )در سازمان باعث می شود که ذهن خبرگان سازمان به صورت جعبه های سیاه و ناشناخته باقی بماند و همچنین باعث حداقل تبادل بین خبرگان که مهمترین نقش را در افزایش دانش سازمان دارند ، میشود . این فرهنگ باید به فرهنگ (تبادل دانش قدرت است )تبذیل شود .قاعدتا انتقال به این فرهنگ در سازمان مستلزم تلاش برنامه ریزی شده است .تغیر فرهنگ سازمانی در یک برنامه بلند مدت و با پیاده سازی روشهای گوناگون در جهت شکل گیری یک باور سازمانی میسر می شود .
ب)انگیزش های غیر مادی :
سازمانها بایستی در جهت پیاده سازی واقعی مدیریت دانش ، انگیزشهای مناسب ان را پدید اورند . احساس بالندگی افزایش سطح و جایگاه فرد به لحاظ شخصی ) و نقش دادن به فعالیت دانش موثر و ترفیع جایگاه سازمانی افراد ،و نیز متمایز کردن دانش کاران موفق ، در بسیاری از شرکتها نقش موثری در همه گیر شدن فرهنگ دانشی سازمان داشته است .
سه )مراحل عملیاتی کردن مدیریت دانش در سازمان :
نکته مهم در انتخاب یک روش پیاده سازی مدیریت دانش در سازمانهای ایران ی ، در نظر گرفتن رفتار کمی سازمنهای ایرانی ، منعطف بودن محتوای برنامه در سازمانهای متفاوت ، بهرگیری از متدهای پیاده سازی شده و تجارب انها ،ونهایتا مرحله ای تدریجی بودن پیاده سازی است .مراحل پیاده سازی شامل موارد ذیل می باشد .
الف-اموزش مفاهیم و جلب نظر مدیران :
اجرای هر طرح جامعی در سازمان ،احتیاج به جلب نظر مدیران و نیز اموزش طرح در سطح کارشناسی را دارد . به خصوص انکه مدیریت دانش ،بایستی توسط خود اعضای سازمان راهبری و هدایت شود . بنابراین در ابتدای طرح بایستی کارگاهای اموزشی مشارکتی در جهت جلب نظر و اشنا سازی تخصصی اعضای سازمان پیاده سازی شود .این کارگاهها شامب موضوعات همچون موارد ذیل می باشد
مفاهیم مدیریت دانش در سازمان –مدیریت دانش وIt-فرهنگ سازمانی تسهیم دانش ،هست ها و بایدها –چگونه سطح دانش سازمان را افزایش دهیم –مشکلات دانش سازمان ما –راحل های پیاده سازی مدیریت دانش در سازمانهای مشابه .
ب ) ارزیابی سطح دانشی سازمان :
پس از اشنای و جلب نظر مدیران ، لازم است وضعیت موجود به صورتی کاملا شفاف مورد بررسی قرار گیرد . در این راستا پرسش نامه های در سازمان و در میان کارشناسان تو زیع می شود که بر گرفته از نوع سازمان ،چک لیستهای مشابه طرح های مدیریت دانش و نیز موقعیت کلی سازمان می باشد . نتایج این پرسشنامه ها و نیز اطلاعات سازمانی در یک سیستم دینامیک کامپیوتری وارد شده و نمودارهای رشد دانش های مختلف سازمانی به عنوان خروجی به دست می اید .
ج) تشکیل تیم دانش :
پس از ارزیابی متخصصان مدیریت دانش و مدیران سازمان و برگزیدن سناریوی مطلوب ،گام دانشی بعدی با توجه به نیازهای سناریوی پیش رو ،تیم های مدیریت دانش در سطوح مختلف سازمان از میان اعضای سازمان انتخاب می شوند . این افراد در کنار امور پیشین خود ،وظایف جدیدی را بر عهده می گیرند .
د) تدوین چشم انداز دانشی : بر اساس سناریوی مقبول چشم انداز دانشی سازمان ترسیم و بر مبنای ان برنامه استراتژ یک دانشی مبتنی بر نقاط قوت و ضعف سازمان به لحاظ دانش مشخص می شود . پس از ان ایین نامه هایی در جهت پیاده سازی مدیریت دانش در بخشی از سازمان طراحی و ابلاغ می شود
طرح مدیریت دانش در ابتدا بایستی در حیطه ای کوچیک و به عنوان طرح پایلوت پیاده سازی شود . بنابراین کل امور فوق در همین بخش طراحی می شود
و) اجرای طرح پایلوت :
بخشی از سازمان که بعنوان طرح پایلوت مورد تصویب قرارگرفته ،مورد تحلیل مجدد قرار گرفته ، و بر اساس نتایج تحلیل با همان روشهای قبلی و با در نظر گرفتن نتایج بدست امده از کل سازمان روشها و راحلهای مدیریت دانش در سه حوزه ساختار ، تکنولوژی و انسان مورد بررسی قرار می گیرد . همچنین این راحل ها ، تحلیل هزینه شده و با استفاده از متد گوناگون یافتن جواب بهینه با توجه به نظرات مدیران و کارشناسان ، راحل های مصوب تعیین می شود . این راحل ها ذیل طرچ پایلوت برنامه ریزی و اجرا می شود.
خ ) ادامه مستقل واحد مدیریت دانش :
در صورت مقبول بودن طرح پایلوت ،طرح پیاده سازی مدیریت دانش در فرایندی مرحله ای در بخشهای دیگر سازمان پیاده میشود . البته در این بخش شکل گیری واحد مدیریت دانش در سازمان الزامی است. این بخش بایستی بعنوان بخشی از چارت سازمان شناخته شود . این واحد از این پس ، صرفا با دریافت توصیه های از مشاور مدیریت دانش به صورت مستقل به پیاده سازی کامل مدیریت دانش در سازمان می پردازد . ادامه موفقیت امیز این روند باعث هم اوای سازمان با تحولات دانش در اقتصاد جهانی و حفظ رقابت پذیری و خلق بازارهای جدید و بطور کلی مبدل شدن سازمان به یک شرکت دانشی محور میشود .
مزایای مدیریت دانش :
دست اندارکاران مدیریت دانش ، نوعا مجموعه ی مزایا را در چهار قلمرو ذکر می کنند
الف )صرفه جویی ها و کارایی ها. فرایندها با کارامدی بیشتر انجام می گیرد و نیاز به باز افرینی ،راهای انجام کار را از بین می برند
ب ) فرصتهای جدید . بازاهرها و فرصتهای جدید مشخص می شوند .
ج ) تغییر و نو اوری . سازمان می تواند تغیرات را شناسای کند و بدان ها واکنش درست نشان داده ، خود را به موقع تغیر دهد .
د) بکارگیری بهتر منابع انسانی .سازمان بهربرداری کاراتری از منابع انسانی خود به عمل می اورد
. دست اندرکاران شمار دبگری از مزایای که از مدیریت دانش عاید میشود ذکر می کند:
الف – سرعت فرایند . مدیریت دانش سازمانها را قادر می سازد تا چرخه ی زمانی را کاهش داده ، فرایندها را کوتاه کنند زیرا تغیرهای ناشی از باز افرینی راحل ها حذف می شود . بعلاوه دانش مشروح فرایندها کارکنان را قدر می سازد فرایندها را به حد مطلوب برسانند .
ب- تداوم . بخصوص در سازمانها و صنایعی که تعویض کارکنان بالای دارند مدیریت دانش سازو کار و اثر بخشی است تا بتوانند دانش را از کارکنان با تجربه به کارکنان جدید منتقل کنند و بدین تذتیب تداوم کار را حفظ نمایند(بیک زاد ،بهبودی گل خطمی ،1389،144).
دنهام هشت مزایای خاص مدیریت دانش را شناسای میکند:.
جلوگیری از افت دانش . سازمان را قادر می سازد تا تخصص فنی حیاتی خود را حفظ کرده ، از افت دانش حیاتی که از بازنشتگی ، کوچک سازی یا اخراج کارکنان و تغیرات ساخت حافظه ای انسانی ناشی میشود ، جلوگیری کند .
بهبود تصمیم گیری . نوع و کیفیت دانش مورد نیاز را برای تصمیم گیریهای اثر بخش شناسایی می کند و دسترسی به ان دانش را تسهیل می بخشد ، در نتیجه تصمیمات سریع تر و بهتری می توتند در سطوح پایین تر سازمانی صورت گیرد .
انعطاف پذیری و انطباق پذیری به کارکنان اجازه میدهد درک بهتری از کار خود بعمل اورده ، راحل های نواور مطرح کنند با سرپرستی مستقیم کمتر کار کنند و کمتر نیاز به مداخلات داشته باشند در نتیجه ، کارکنان می توتنند در موقعیتهای چند وظیفه ای فعال باشند . وسازمان میتواند روحیه ی کارکنان را بالا ببرد .
مزیت رقابتی . سازمانها را قادر میسازد تا کاملا مشتریان ، دیدگاهها و بازار و رقابت را درک کرده ، بتوانند شکافها و فرصتهای رقابتی را شناسایی کنند .
توسعه دارایی . توانایی سازمان را در سرمایه گذاری در حفاظت قانونی برای مالکیت معنوی بهبود می بخشد . در غیر این صورت ، ثبت اختراعات ، علائم تجاری ، اجاره نامه ها ، حق انحصاری اثر و اسرار تجاری ممکن است در زمان درست بکار گرفته نشود و منجر به حفاظت قانونی کمتر و کاهش ارزش بازار برای مالکیت معنوی شود
افزایش محصول .به سازمان اجازه می دهد که دانش را در خدمات و فراورده ها بکار گیرد ، در نتیجه ارزش درک شده محصول با نسبت مستقیم میزان و کیفیت دانش در محصول افزایش پیدا می کند .(محصولات نر افزاری و سایر محصولات دارای عناصر نرم افزاری از این نمونه هستنند )
مدیریت مشتری . سازمان را قادر میسازد تا توجه کانونی و خدمت به مشتری را افزایش دهد .دانش مشتری باعث سرعت پاسخ به سوالات ، توصیه ها و شکایتهای مشتری می شود . این امر همچنین تضمین کنند ی سازگاری و کیفیت بهتر خدمات به مشتریان می گردد.راحل مشکلات عادی به سادگی قابل دسترسی است .
بکارگیری سرمایه گذاریها در بخش سرمایه ی انسانی . از طریق توانای بخشیدن به سهیم شدن در درس های یاد گرفته شده ، فرایندهای اسناد و بررسی و حل استثنائات و در اختیار گرفتن و انتقال دانش ضمنی ، سازمانها می توانند به بهترین وجهی دذر استخدام و کاراموزی کارکنان سرمایه گذاری کنند (بیک زاد،بهبودی گل خطمی ،1389،145).
نتیجه گیری :
استفاده از مدیریت دانش در سازمان سبب کاهش هزینه ها و بهبود کیفیت ،بهره وری و سودمندی سازمان می شود بررسی مفاهیم و رده بندی های موجود در زمینه مدیریت دانش نشان میدهدکه طیف متنوعی از نظرات و دیدگاهها در این حوزه وجود دارد . در حال حاضر سازمانها با وجود پراکندگی های جعرافیای می توانند با استفاده از فناوریهای جدید و از طریق گروههای مجازی و ارتباط از راه دور با یکدیگر همکاری نمایند نظامهای مدیریت دانش دارای توانایهای بالقوه با ارزشی برای رسیدن به اهداف میباشند. انتخاب ابزارهاو نظام مناسب برای پیاده سازی مدیریت دانش یکی از ملاحضات مدیریتی در استفاده هر چه سودمندتر از دانش های اشکار و نهان در سازمانها میباشد. سرمایه مورد استفاده در نظام مدیریت دانش، سرمایه ای زیر ساختی است که سودمندی های هوشمندانه و بسیار ظریفی دارد. به نظرمیرسد قبل از پیاده سازی مدیریت دانش باید مطالعات گسترده ای در این زمینه انجام گردد.شاخصها نشان میدهد اگرجه برای پیاده سازی نظام جامع مدیریت دانش به یک رویکردنظاممند وبلند مدت نیاز است ، اما میتواندرجاتی از این نظام را با امکانات موجود در سازمانها پیاده کرد.
فهرست منابع
بیک زاد-بهبودی گل خطمی،جعفر-امیر،1389،مروری بر مدل تعالی سازمانی ،،دانشگاه ازاداسلامی بناب،چاپ اول
جعفری مقدم،سعید،1382،مستند سازی تجربیات مدیران از دیدگاه مدیریت دانش،موسسه تحقیقات و اموزش و مدیریت ،چاپ دوم
افرازه،عباس،1384،مدیریت دانش ، ناشرمولفت،چاب اول
شرکت مشاوران توسعه اینده،1385،مدیریت دانش ،کتاب الکترونیکی
حسن زاده،محمد،1386،مفاهیم و زیر ساختها،تهران،موسسه تحقیقات و اموزش مدیریت،چاپ دوم
عالم تبریز،اکبر،مدیریت دانش وبرنامه ریزی منابع انسانی،کتاب الکترونیکی،تهیه کننده یوسف زاده
اژدری،علیرضا،1389،مدیریت دانش در سازمانهای دولتی،www.system.parsiblog.com
مدیریت دانش دکتر جعفر بیک زاددکتری تخصصی مدیریت دولتی و استاد یار دانشگاه ازاد اسلامی واحد مهاباد
09143202978
Bekzad_jafar@yahoo.com
بهروز عثمانی
دانشجوی کارشناسی ارشدمدیریت دولتی منابع انسانی دانشگاه ازاد واحد اسلامی مهاباد
09141404196
Behroz_kiyany@yahoo.com
چکیده
مدیریت دانش، نگرشی است كه می تواند از سوی مدیریت سازمان ها با كمی انعطاف پیاده سازی شود و رقابت پذیری در آینده، پیشرو بودن در محصول و خدمات جدید، فتح بازارهای جدید و خلق بازارهای نو و از دست ندادن سرمایه های دانشی را به ارمغان بیاورد. مبحث مدیریت دانش یكی از مباحث نو ظهور در مدیریت است كه به شدت مورد اقبال و توجه دانشمندان علم سازمان و مدیریت واقع شده و مهمترین ركن مدیریت دانش، پیاده سازی و اثربخشی آن می باشد، كه شناخت مدیریت دانش به عنوان یك روح حاكم بر اعمال سازمانی برای پیاده سازی آن ضروری است.
در این مقاله سعی شده است ابتدا اغاز مدیریت دانش وهمچنین تعریفی از دانش و مدیریت دانش ارائه نمایم.سپس مدیریت دانش در سازمان ، مدیریت دانش در اینه فناوری و مدیریت دانش در منابع انسانی را تشریح نموده و مراحل عملیاتی کردن مدیریت دانش در سازمان را توضیح داده و در انتها مزایای مدیریت دانش را برشمرده ایم
واژه های کلیدی^ دانش ،مدیریت دانش ، سازمان ،فناوری اطلاعات فرهنگ دانشی